Czym jest postępowanie grupowe
Postępowanie grupowe pozwala połączyć w jednym procesie roszczenia wielu osób, jeśli są tego samego rodzaju i opierają się na tej samej lub takiej samej podstawie faktycznej. Grupę reprezentuje jeden reprezentant grupy, a pozew prowadzi pełnomocnik.
Sąd rozpoznaje sprawę w trybie szczególnym, który ma ułatwić dochodzenie roszczeń, gdy poszkodowanych jest wielu. W rozstrzygnięciu sąd może ustalić wspólną odpowiedzialność pozwanego, a kwestie indywidualne rozstrzyga się dalej.
Ustawa weszła w życie w 2010 roku i miała ułatwić dochodzenie roszczeń przy masowych naruszeniach. W praktyce wykorzystuje się ją głównie w sprawach konsumenckich, w których poszkodowanych jest wielu, a szkody mają podobny charakter i można je opisać wspólnymi kryteriami.
Warunki wniesienia pozwu zbiorowego
Ustawa wymaga, by w grupie było co najmniej dziesięć osób, a ich roszczenia były jednorodne. Wymaga także określenia grupy, wskazania reprezentanta i złożenia oświadczenia o przystąpieniu przez członków grupy.
Dodatkowe wymogi dotyczą wartości roszczeń. Ustawa przewiduje specjalne reguły dla roszczeń pieniężnych, jednak sąd bada na początku, czy sprawa nadaje się do trybu grupowego, i może go odmówić.
Sąd okręgowy w pierwszej fazie bada, czy sprawa nadaje się do rozpoznania w trybie grupowym. Postanowienie w tej sprawie może zostać zaskarżone, co wydłuża postępowanie. Dopiero po prawomocnym dopuszczeniu trybu grupowego rozpoczyna się właściwe rozpoznawanie roszczeń.
- minimum dziesięć osób w grupie,
- roszczenia tego samego rodzaju i na tej samej podstawie faktycznej,
- reprezentant grupy i pełnomocnik,
- zgoda członków grupy na udział w postępowaniu.
Dlaczego w sprawach frankowych rzadko stosuje się ten tryb
Każda umowa kredytu frankowego jest odrębnym dokumentem. Różne banki stosowały różne wzorce, różnie informowały klientów i zmieniały je w czasie. Nawet w jednym banku umowy z różnych lat mają inną treść.
Sąd, oceniając nieuczciwość klauzul, bada okoliczności zawarcia umowy i zachowanie przedstawiciela banku w kontakcie z klientem. To ocena indywidualna. Dlatego wspólna sprawa dla grupy bywa trudna do przeprowadzenia, a większość kancelarii wybiera pozwy indywidualne.
Warto sprawdzić, czy proponowana grupa rzeczywiście jest jednorodna. Jeżeli umowy kredytobiorców z grupy różnią się wzorcami, datami lub zakresem informacji udzielonych przy zawarciu, bank będzie się powoływał na brak jednorodności, a sąd może nie dopuścić trybu grupowego.
Zalety i wady pozwu zbiorowego
Zaletą jest ujednolicenie linii dowodowej i podział kosztów między członków grupy. Dla banku to ryzyko większego rozstrzygnięcia, co może wpływać na gotowość do rozmów ugodowych.
Wadą jest dłuższy czas na etapie wstępnym, w którym sąd ocenia dopuszczalność trybu, oraz ograniczona kontrola jednostki nad prowadzeniem sprawy. Nie każdy uczestnik grupy zgadza się z ustaleniami ugodowymi reprezentanta.
Bank może również wskazywać, że jednej umowy nie da się oceniać wspólnie z innymi, bo sądy badają indywidualnie ryzyko kursowe i sposób pouczenia. Ta różnica jest jednym z głównych powodów, dla których sprawy frankowe najczęściej przybierają formę pozwów indywidualnych.
Pozew indywidualny jako standard
Pozew indywidualny pozwala dopasować żądania do własnej umowy. Można w nim wybrać żądanie ustalenia nieważności, zapłaty albo oba, a także zgłosić zarzut zatrzymania i rozważyć rozliczenie w ramach teorii dwóch kondykcji.
Kredytobiorca decyduje samodzielnie o dalszym kierunku sprawy: o zawarciu ugody, cofnięciu pozwu czy wniesieniu apelacji. W procesie grupowym część z tych decyzji podejmuje reprezentant.
Pozew indywidualny ma też praktyczną zaletę w postaci przewidywalnego czasu. Sąd rozpoznaje jedną umowę, wzywa świadków, którzy brali udział w jej zawarciu, i orzeka. Brak konieczności dopasowywania się do całej grupy upraszcza prowadzenie sprawy i ułatwia komunikację z pełnomocnikiem.
Rola uchwały Sądu Najwyższego i orzecznictwa TSUE
Uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 2021 roku i wyroki Trybunału Sprawiedliwości UE, w tym Dziubak C-260/18, wyznaczają kierunek rozstrzygnięć niezależnie od trybu pozwu. Z tego powodu sądy powszechne często stosują zbliżone zasady także w sprawach indywidualnych.
Oznacza to, że dla wielu kredytobiorców pozew indywidualny niesie podobne perspektywy co grupowy, a pozwala uniknąć ograniczeń formalnych postępowania grupowego.
Orzecznictwo pokazuje, że ocena skutków unieważnienia dla konkretnego klienta jest indywidualna, bo zależy od historii spłat. W trybie grupowym często trzeba przyjmować uproszczenia, a to może osłabić pozycję osób, których umowa była wyjątkowo korzystna dla kredytobiorcy.
Koszty i finansowanie sprawy
Koszty obejmują opłatę sądową od pozwu, wynagrodzenie pełnomocnika i ewentualne koszty biegłych. W pozwie o ustalenie nieważności opłata zależy od wartości przedmiotu sporu, a w pozwie grupowym bywa rozliczana inaczej.
Kancelarie stosują różne modele wynagrodzenia, od stawki stałej po udział w wyniku sprawy. Przed podpisaniem umowy warto dokładnie sprawdzić, co obejmuje wynagrodzenie, co wchodzi w koszty zewnętrzne i jakie są zasady rozliczenia po zakończeniu procesu.
Przy wyborze kancelarii zapytaj o doświadczenie w sprawach frankowych, sposób komunikacji, zasady rozliczania kosztów i to, kto faktycznie będzie prowadzić sprawę. Poproś o piśmie zestawienie kosztów oraz informację, czy kancelaria zabezpiecza się na wypadek przegranej.
Jak ocenić, który tryb wybrać
Pierwszym krokiem jest analiza umowy i zebranie dokumentów. Jeśli kilku kredytobiorców ma bardzo zbliżone umowy z tego samego okresu i banku, kancelaria może rozważyć tryb grupowy. W pozostałych przypadkach standardem pozostaje pozew indywidualny.
Decyzję podejmuje klient, doradzany przez pełnomocnika. My nie udzielamy porad prawnych i nie rekomendujemy konkretnego trybu postępowania, a jedynie porządkujemy informacje potrzebne do rozmowy.
Takie rozmowy najlepiej prowadzić z wyliczeniem w ręku, bo wtedy łatwiej ocenić, czy proponowane wynagrodzenie jest proporcjonalne do spodziewanych kwot. Szacunek nie jest dokumentem procesowym, ale pomaga zadawać właściwe pytania i porównywać oferty.
Co przygotować przed rozmową z kancelarią
Przygotuj umowę kredytu, aneksy, harmonogram spłat, zaświadczenie z banku o wpłatach i korespondencję z bankiem. Zapisz, kiedy i w jakich okolicznościach zawierałeś umowę, jakie informacje o ryzyku kursowym otrzymałeś.
Sprawdź swój szacunek na kalkulatorze Frankowca. To szacunek, a nie porada prawna, ale pozwala wejść w rozmowę z kancelarią z orientacją co do skali roszczenia.
Warto też przygotować listę pytań dotyczących czasu trwania, ryzyka kosztowego i sposobu informowania o postępach. Kancelaria odpowiada na nie na podstawie dokumentów, a nie ogólnych deklaracji, i tylko ona może ocenić zasadność wybranego trybu postępowania.